سیاست روز 28 فروردين 1398 ساعت 1:36 http://siasatrooz.ir/vdcdfj0ffyt0zk6.2a2y.html -------------------------------------------------- جای خالی مدیریت بحران در اطلاع‌رسانی؛ عنوان : بحران غافلگیری مدیران و رسانه‌ها این‌بار در سیل! -------------------------------------------------- متن : بحران از ابتدا يكي از واقعيت هاي اجتناب ناپذير زندگي بشر بوده و بشريت هميشه با انواع مختلفي از بحران ها به ويژه بحران هاي طبيعي مواجه بوده است؛ از بحران هايي چون قحطي، خشكسالي، سيل، زلزله، شيوع بيماري هاي واگيردار گرفته تا بحران هايي چون جنگ ها و آلودگي هاي زيست محيطي و... همه اين بحران ها بسته به حجم شان آسيب ها و لطمات متفاوتي به محيطي كه در آن رخ مي دهند، وارد مي كنند. اما کارکرد رسانه در این بحران ها چیست و چطور می توان در هنگام بحران مدیریت رسانه موفقی داشت؟! چرا و چگونه باید رسانه برنامه ای برای مدیریت بحران داشته باشد؟! بحران چیست؟ برای رسیدن به پاسخ مدیریت صحیح بحران ابتدا باید تعریف دقیقی از این واژه ارائه و کارکرد رسانه را در زمان وقع بررسی کرد. بر این اساس بلاید گفت بحران اصطلاحي عاميانه است كه درپی يافتن معنايي علمي است، معني بحران براي عموم مردم روشن و واضح است و به راحتي معني آن را درك مي كنند. فرهنگ فارسي عميد بحران را آشفتگي و تغيير حالت؛ تغيير حالت ناگهاني مريض تب دار كه منجر به بهبودي يا مرگ او بشود، تعريف مي كند اما دهخدا بحران را شديد ترين و ناراحت ترين وضع مريض در حال تب، معنا كرده است. با دقت نظر به تعاريف متنوع و گوناگوني كه در ادبيات بحران وجود دارد، درمي يابيم كه سه عامل مشترك و مهم در تمامي تعاريف آن وجود دارند كه عبارتند از: تهديد، زمان، غافلگيري یعنی همه بحران ها در سه ویژگی مشترک هستند، اول اینکه همگی تهدیدی را برای محدوده ای مشخص ایجاد می کنند و غافلگیرانه آغاز شده اند و نهایتا در زمان نامشخص بروز و ظهور یافته و سرعت انتشار اخبار درست از کانال های رسمی در این زمان حیاتی است. اما باید دانست که حجم يك بحران با مشخص شدن سه عامل دامنه، شدت و دوام بحران مشخص مي شود. منظور از دامنه بحران تعداد مسائل و زيرسيستم هاي درگير در بحران است، در حالي كه شدت بحران، وسعت و محدوده فضايي برخورد عوامل دخيل در بحران را تعريف مي كند.دوام بحران سومين شاخص مشخص كننده حجم بحران است كه در آن عامل زمان نقش اساسي دارد، كه هر قدر زمان برگشت به شرايط عادي كوتاه تر باشد دوام بحران نيز كمتر بوده است. در حقيقت دامنه، شدت و دوام بحران سه عامل اثر گذار بر يكديگر است و اندازه هر يك از آنها مي تواند بر آن دوي ديگر قرار گيرد. بحران چطور ایجاد می شود بحران ها را مي توان نتيجه عناصر علي متعدد و زنجيره اي از خطاها و اشتباهات دانست: به طور معمول يك بحران با پيدايش عمدي يا غيرعمدي يك محرك آغاز مي شود. اين محرك بايد به عنوان تهديدي غيرعادي درك شود. محرك ابتدايي بحران مي تواند در قالب كلام (سخنراني)، نوشته (نامه، مقاله) يا اقدام عملي سخت (درگيري، تخريب) شكل گيرد. بحران ها از چهار مرحله مختلف عبور مي كنند: اولين مرحله مربوط به دوره زماني انباشت بحران است؛ در اين دوره نشانه هاي بحران به مرور خود را نشان مي دهند و مدت ها قبل از اینکه چكاننده هاي بحران عمل كنند، علائم و پيش درآمدهاي بحران معلوم مي شوند. دومين مرحله شكل گيري بحران بروز و ظهور بحران است: در اين دوره حوادث تحريك كننده موجب بروز و ظهور بحران شده و آن را به شكل يك واقعيت ملموس و تهديدكننده در مي آورد. خسارت ها و ضربه هاي فيزيكي و رواني به سازمان و عناصر محيطي در اين مرحله صورت مي گيرد. فروكش كردن بحران سومين مرحله از حيات بحران است كه با اسم هاي ديگر نظير مرحله مزمن و... نيز شناخته مي شود. در اين مرحله بحران وارد فضاي جديدي شده، دامنه و شدت آن به طور چشمگيري كاهش مي يابد. چهارمين و آخرين مرحله مربوط به زماني مي شود كه نشانه هاي بهبود اوضاع و برطرف شدن تهديدها پديدار شده. پايان يك بحران لحظه اي است كه اين مرحله به اتمام رسيده باشد. مواجهه با بحران انواع راهبردهاي رسانه اي در مواجهه با بحران شامل انفعالي، واكنشي، فعال و فوق فعال طرح و راهبردهاي فعال و فوق فعال به مثابه نياز اساسي رسانه ها براي مقابله با بحران تبيين خواهند شد. اما در این میان نقش رسانه ها در مراحل مختلف مديريت بحران بی بدیل و حذف نشدنی است، این نقش شامل مرحله آموزش (پيش از بحران)، مرحله مواجهه (حين بحران) و مرحله پشتيباني و اصلاح (پس از بحران) می شود که باید درست و صحیح پیاده شود. مدیریت بحران در رسانه با توجه به این مهم که امروزه مردم اساساً از طريق رسانه ها و البته شبکه های مجازی اطلاعات دريافت مي كنند. فعاليت رسانه های رسمی در عرصه اطلاع رساني و تبليغات آنها را به عامل محور شكل دهي به افكار عمومي در جوامع معاصر تبديل كرده است. رسانه ها با توجه به به قدرتي كه در جذب توده مخاطبان و مشاركت در فرآيند شكل دهي به افكار عمومي دارند، نقش قابل ملاحظه اي در بحران ها و كشمكش هاي اجتماعي، سياسي و بين المللي ايفا مي كنند. البته درك عمومي جامعه و واكنش هاي تشديد کننده و يا ثبات بخش توده ها در قبال بحران منحصراً در اختيار رسانه ها نيست اما رسانه در اين زمينه به عنوان يكي از مهمترين عوامل و بازيگران اجتماعي مطرح هستند. دنيس مك كوييل درارتباط بين رسانه و بحران مي گويد: رسانه ها مي توانند تغييرات پيش بيني شده يا تغييرات ناخواسته اي را موجب شوند، تغييرات محدودي ايجاد مي كنند، تغييرات را سهولت بخشند، وضع موجود را تقويت كنند ويا از تغيير در وضع موجود جلوگيري نمايند بنابراين رسانه ها در ايجاد آمادگي در بين اقشار مختلف بحران هاي طبيعي مي تواند نقش بسزايي را بازي کند. عملکرد رسانه ها در بحران اما متاسفانه بسیاری پیش آمده که رسانه ها نتوانستند آنطور که باید نقش مثبتی در مدیریت بحران و آرامش به رمدم ایفا کنند، و گاه با سکوت و خلا انتشار اخبار رسمی باعث شده اند که بحران تشدید و یا انتشار شایعات اخبار دروغ در شبکه های اجتماعی مدیریت بحران را با مشکل عدیده ای روبه رو کند. متاسفانه در زمان زلزله کرمانشاه و چه در زمان آتش سوزی پلاسکو و چه در زمان سیل اخیر مدیریت نامناسبی را از رسانه ها دیده ایم به گونه ای که رسانه ها با انتشار دیرهنگام اخبار مربوط به بحران ایجاد شده شوق مردم را به شنیدن اخبار در شبکه های غیررسمی مانند شبکه های اجتماعی بیشتر و باعث شده اند که اخبار کذب بارها مردم را به سمتی بکشاند که مدیریت نیروهای امدادی را با مشکل مواجه کند. متاسفانه رسانه های کشور خصوصا رسانه های بین المللی ایران در مدیریت بحران های بین المللی و جریان سازی جنگ نرم عملکرد قابل قبولی نداشتند و اغلب به جای مدیریت جنگ رسانه ای و جریان سازی یا سیاست های تقلید را برگزیدند یا پاسخ به جریان های بیگانه! و از خود خلاقیت کمتری را بروز داده اند، البته به جز تک گزارشات که معلوم می شود سیاست های کلانی پشت آن نبوده است. رسانه و سیل درست است که اطلاعیه های مدیریت بحران از شبکه های صداوسیما مدام پخش و اطلاعات به مردم می رسید اما جای خالی اخبار تکمیلی خصوصا در سایت ها و خبرگزاری ها آن هم در ایام تعطیلات نوروز که سیل جاری شده بود خالی بود، در عین حال به جز دو روزنامه که آن هم بازتاب دهنده اخبار خبرگزاری ها و بیانیه های ستاد مدیریت بحران بودند هیچ روزنامه ای در تعطیلات نوروزی برای اطلاع رسانی در زمان بحران فعالیت خود را حتی به صورت الکترونیکی آغاز نکرد تا خلاء رسانه ای بیش از بحران زلزله کرمکانشاه و امثالهم به چشم آید و این مهم بیشتر یادمان آید که عملا در رسانه ها فضایی به نام وضعیت بحران تعریف نشده و مغفول مانده است. جای خالی خبرنگاری بحران! متاسفانه اوضاع خبرنگاری بحران نیز مانند مدیریت بحران در رسانه تعریف چندانی ندارد و خبرنگاران اگر تحصیل کرده رسانه های مربوطه به خود باشند به جز چند واحد دانشگاهی آموزش های لازم را برای زمان حضور در بحران ها و گزارشگری در بحران ندیده و همین باعث می شود که عملا رفتارهایی مانند حضور در نزدیکی موقعیت خطرناک ایجاد شده را داشته باشند که برای جانشان مخاطراتی ایجاد کند، مانند گزارش از ساختمان در حال ریزش و یا حضور در کنار یا وسط سیلاب!! و... بر همین اساس ضروری به نظر می رسد که پس از بررسی سیاست کلان مدیریت بحران در رسانه به خبرنگاری بحران نیز توجه ویژه ای شود. در نهایت با جمیع شرایط فوق به نظر می رسد تدوین سیاست های کلی مدیریت و مواجهه با بحران در رسانه و آموزش خبرنگاری در شرایط بحران برای رسانه های کشور امری لازم و ضروری و البته فوری باشد که باید متولیان رسانه و یا حتی معاونت مطبوعاتی به رفع نیاز این حوزه کمک کند تا در بحران ها به جز غافلگیری مدیریتی! غافلگیری رسانه ای را هم تجربه نکنیم! نویسنده: مائده شیرپور