داخلی گوناگون خبر
تاریخ انتشار : سه شنبه ۱۴ تير ۱۳۹۰ ساعت ۱۱:۲۸
 
 
سرمقاله نمادی دیگر از خودکفایی
سید محمدرضا رضازاده*
خودکفایی در عرصه صنعت سدسازی به ویژه برای ما ایرانیان، مفهومی خاص و منحصر به فرد است. این مفهوم را وقتی از دریچه تاریخی بنگریم به نوعی احیاي فرهنگ پاسداشت آب در فرهنگ ایرانی ـ اسلامی است که موجب شده بود بیش از دو هزار سال قبل ایرانیان پدیدآورنده سدها و سازه‎های آبی باشند و پس از ورود اسلام به ایران و گسترش تمدن اسلامی در این کشور، هنر-صنعت سدسازی و احداث دیگر سازه‏های آبی به اوج خود برسد تا در آن دوره تاریخی شاهد ساخت بلندترین و پیچیده‎ترین سدهای جهان‏ در ایران باشیم سد هایی مانند کریت که تا قرن نوزدهم بلند ترین سد جهان بود ویا بندهای روی رودخانه کر که هزار سال است آب این رودخانه را به دشت های حاصلخیز مجاور هدایت میکند و قنات هایی که آب را از کیلومترها دور تر و از دل زمین به اراضی تشنه میرساند.
متاسفانه با ورود مدرنیته به ایران و زوال هدفمند دانش بومی ایرانیان در زمینه‏های مختلف به واسطه نفوذ قدرت‏های سلطه‏گر و دست‏نشاندگان کم‏دانش‎شان در داخل کشور به بهانه تجدد، در بازه زمانی دویست ساله قبل از وقوع انقلاب اسلامی هیچ سازه آبی درخوری به دست ایرانی احداث نشده و طی همین سال‏ها دانش سدسازی از حافظه تاریخی این ملت پاک می‎شود. به نحوی که اولین سدهای مدرن در این کشور در حدود 50 سال پیش به دست بیگانگان ساخته و بهره‏برداری می‏شود و مهندسان و متخصصان کشورمان نقش چندانی در اجرای این سازه‏ها نداشته‏اند. آنچه امروز پس از گذشت سی و سه سال از انقلاب اسلامی به عنوان خودکفایی در صنعت سدسازی مطرح می‏شود احیاء دوباره یک توانمندی یا به عبارت بهتر و دقیق‏تر شکوفایی یک هنر-صنعت ایرانی است.
اما از جهات دیگری نیز این خودکفایی اهمیت دارد. در جهان سدسازی تنوعی از سازه‏های بزرگ، کوچک، ساده و پیچیده وجود دارد که احداث هر یک از آنها با توجه به شرایط اقلیمی، ژئوتکنیکی، هیدرولوژی، کاربردی و حتی اجتماعی و فرهنگی متفاوت است. عوامل بی‎شماری در نحوه احداث یک سد تاثیرگذار است که آن را از دیگر سدها و سازه‏ها متمایز می‏کند. در کشور ایران با توجه به اقلیم و تنوع جغرافیایی این سرزمین، تنوع ویژه‏ای را در سدهای ساخته شده و در حال احداث نیز شاهدیم. این خود عاملی است که به ادعای خودکفایی ما در عرصه سدسازی مفهومی عمیق تر می‎بخشد زیرا خودکفایی در ساخت یک سد که از حیث حجم بدنه چندان بزرگ نیست و دارای ویژگی‏های فنی پیچیده‏ای نیز نیست طبعا کار ساده‎تری است تا خودکفایی در ساخت بلندترین سدها با پیچیدگی‏های منحصر به‏فرد فنی. ساخت سازه‏های عظیم و پیچیده‏ای چون کرخه، مسجدسلیمان و کارون3 به همت ایرانیان و بومی‏سازی و انتقال دانش سدسازی طی این پروژه‏های دشوار به داخل کشور، امروز به احداث سدی ختم شده که در حال حاضر با 230 متر ارتفاع، بلندترین سد فلات ایران نیز هست. این سد که در یک ساختگاه کاملا پیچیده در دل رشته کوه زاگرس و با محدودیت فضا به علت شیب تند منطقه اجرای طرح احداث شده یک نوع بنای یادبود توان و همت ایرانی در امروز تاریخ است. منحصر به‏فردترین ویژگی‏ این سد در کنار نکاتی چون بلندترین سد بتنی دوقوسی کشور و بالادست‏ترین سد رودخانه کارون، بومی بودن این سد در طراحی و اجرا است. نکته قابل توجه آن است که احداث و ساخت بخش زیادی از تجهیزات نیروگاه 1000 مگاواتی این طرح نیز به دست پیمانکاران داخلی صورت گرفته است. اتفاقی که نشان از مهارت فنی متخصصان و کارشناسان ایرانی در حوزه‎های دانشی مختلف وابسته به صنعت سدسازی دارد. مهار آب خروشان رود کارون، آن هم در بالادست و در میان ستیغ کوه‏های برافراشته و تبدیل این خروش به نیروی حیات‏بخش برق و آب آرام و مطمئنی که زمین‏های بسیاری را می‏تواند در دشت های پایین دست آبیاری کند و موجب رونق اقتصادی منطقه و کشورمان باشد کار بسیار بزرگی است که با دانش بومی که امروز قابل انتقال به نسل‏های بعدی است انجام شده و به نظر می‎رسد پیدایی این چرخه دانش، مهمترین دستاورد احداث سد و نیروگاه کارون4 و دیگر پروژه‏های سدسازی کشور باشد.
همانطور که ذکر شد توان اجرایی در صنعت سدسازی و احداث نیروگاه‏های برق‏آبی حاصل تسلط بر دانش‏ها و علوم مختلفی است؛ از عمران، مکانیک، هیدرولوژی و برق گرفته تا علوم اقتصادی، مدیریتی و اجتماعی. در واقع سدسازی ترکیب پیچیده‏ای از توان مدیریت در تلفیق دانش‏های فنی و انسانی به شمار می‏رود چون در این صنعت در کنار سروکار داشتن با طبیعت به عنوان یک پدیده نامتعین و غیرقابل پیش‏بینی با انسان و مسائل اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی او نیز سروکار داریم. شاید از همین رو است که منافع احداث یک سد که با کار کارشناسی و در مکان صحیح و با ویژگی‏های مناسب و حساب شده احداث شده متعدد است. پس خودکفایی در صنعت سدسازی به معنای توان مطالعاتی و محاسباتی و خودکفایی در علوم و فنون مختلفی است. مطالعات در یک پروژه سدسازی بسیار متنوع، زمان‏بر و حساس است. پس از اتمام فازهای مختلف مطالعات و تایید نتایج آن و اخذ ردیف اجرایی، پروژه وارد فاز اجرا می‏شود. در این زمان مدیریت به عنوان رکن اول نقش ساز است زیرا تامین منابع مورد نیاز و هماهنگی مابین مشاورین و پیمانکاران مختلف در یک بازه زمانی خاص و در یک فضای محدود و اشتغال هزارها نفر نیروی انسانی در هنگام اجرای پروژه فقط با یک توان و دانش مدیریتی به فعل درآمده امکان‏پذیر است. در واقع مدیریت پروژه‏های احداث سدهای بزرگ و نیروگاه‏های برق‏آبی، مشابه رهبری یک ارکستر چند هزارنفری است. هماهنگی و تعامل میان دانش‏های مختلف و نیروهای انسانی متفاوت و همچنین عوامل محیطی طبیعی، اجتماعی و انسانی کاری سترگ است و در صنعت سدسازی به معنای خودکفایی در تک‏تک این دانش‏ها و توانایی‏ها است و با مفهوم خودکفایی در عرصه‏های دیگر کاملا متفاوت است.‏
امروز می‏توانیم ادعا کنیم که در حوزه سدسازی، ساخت نیروگاه‏های برق‏آبی و سازه‏های وابسته چون تونل‏ها، مغارهای زیرزمینی، پل‏های بزرگ و... خودکفا شده‏ایم. اما به راستی این توان خودکفایی چه افقی را پیش روی صنعت ما ترسیم می‏کند؟ آیا از این پس قرار است شاهد اجرای تمام پروژه‏ها به دست ایرانی باشیم؟ یا قرار است دانش بومی خود در این زمینه را صادر کنیم؟ یا دانش‎افزایی کنیم؟ و یا نهضت سدسازی را در کشور گسترش دهیم؟ به نظر من ادامه راه خودکفایی تلاش برای افزایش کیفیت و دقت در حوزه مطالعات و اجرا است. ضرورت دارد به جز سدهای بزرگ که معمولاً با دقت و کیفیت مطلوبی احداث می‎شوند سدهای کوچکتر نیز از همین کیفیت مدنظر بهره ببرند و با نگرشی همه‏جانبه احداث شوند. از سوی دیگر توان مهندسی داخلی به حدی رسیده که امکان انتقال دانش به دیگر کشورهای جهان و صدور خدمات فنی و مهندسی وجود دارد. زمان آن رسیده که با یک برنامه دقیق‏ بازارهای هدف شناسایی و در عرصه جهانی، حضوری پررنگ‎تر داشته باشیم. با وجود توان فنی موجود لازم است در کنار توجه عمیق و بیشتر به احداث سازه‏های کارآمد آبی، به بخش نرم‏افزاری آب و تاسیسات پایین دست سدها مانند شبکه‏های آبیاری و انتقال آب به زمین‏های کشاورزی نیز توجه ویژه‏ای داشت و به نحوی عمل کرد که از عمر مفید سدها برای آبادانی کشور به طور کامل بهره گرفته شود. توجه به عرصه‏های تازه‏تر و مغفول مانده‏تر در صنعت سدسازی مانند مباحث انسانی نیز حتما باید مورد توجه ویژه و متفاوتی قرار گیرد. و شاید از همه اینها مهمتر، ایجاد بازار سرمایه در کنار این صنعت است. توان فنی و دانش علمی بدون وجود منابع مطمئن مالی به ایجاد یک سازه بهینه منجر نمی‏شود. منابع دولتی محدود است و همیشه برای احداث سدها کافی نیست. جذب سرمایه‏های خرد و کلان بخش خصوصی به سوی این صنعت می‏تواند به گسترش و رشد این صنعت منجر شود و از سوی دیگر سرمایه‏گذاری و مشارکت در پروژه‏های سدسازی دیگر کشورها در کنار صدور خدمات فنی و مهندسی درهای بازار بزرگی را به روی سرمایه‏گذاران ایرانی خواهد گشود.
*مدیرعامل شرکت توسعه منابع آب و نیروی ایران
کد مطلب: 67231
 
Share/Save/Bookmark