به مناسبت درگذشت نویسنده و متفکر معاصر

جلال نعمت بزرگی برای انقلاب اسلامی

18 شهريور 1401 ساعت 21:16


رهبری در مورد جلال گفته بودند: وجود چنین کسی برای یک ملّت که به سوی انقلابی تمام‌عیار پیش می‌رود، نعمت بزرگی است و آل‌احمد به راستی نعمت بزرگی بود.
چه شد که یک توده‌ای به نعمت بزرگ برای انقلاب اسلامی تبدیل شد؟
به گزارش فارس، بی‌شک یکی از مؤلفه‌های اثرگذار در وقوع انقلاب اسلامیِ سال ۵۷ نواندیشی‌های مختلف بالاخص نواندیشی اصیل و واقعی دینی بود.انقلاب پیش از این که ارکان سیاسی کشور ایران را تغییر دهد شالوده فکری توده‌های مردم را تحت تأثیر خود قرار داده بود. حضور میلیونی مردم ایران در خیابان‌ها تبلور خیزشی بود که مدت‌ها قبل در فکر و ذهنشان رخ داده است.

انقلاب را باید از روی خواص آن شناخت
وقتی ما انقلاب اسلامی را به مثابه عینیت یافتن اسلام سیاسی در جامعه معرفی می‌کنیم، فهم اندیشه‌ و تفکر رهبران انقلاب و مبارزان انقلابی و کسانی که به هر نحو در تغییر و تحول فکری مردم مؤثر بوده‌اند به ما کمک شایانی می‌کند تا در درک انقلاب اسلامی و وقوع چرایی آن، تفسیرِ به واقع نزدیک‌تری داشته باشیم.
۱۸ شهریور سالروز درگذشت یکی از اندیشمندانی است که موجب شد جوانان زیادی در صف انقلاب و مبارزه بر ضد شاه قرار گیرند. ۱۸ شهریور سالروز درگذشت جلال آل احمد است. سید جلال الدین سادات آل احمد، شهیر به جلال آل احمد که بیشتر افراد او را به عنوان نویسنده‌ای زبردست و صاحب سبک در تاریخ ادبیات معاصرمان می‌شناسند؛ یکی از شخصیت‌هایی که در تغییرات فکری در بین اقشار مختلف جامعه اثرگذاری‌های خاصی داشت. جلال را باید یکی از پیشگامان تحولات فکری و سیاسی ایران در مقوله اسلام سیاسی دانست. او از السّابقونَ السابقونی بود که با طرح مسأله اسلام سیاسی در پی هویت بخشی به ارزش‌های دینی و فرهنگ ایرانی بود.

جلال آل‌احمد، یک نعمت بزرگ بود
نقل قولی از رهبری معظّم نقل می‌شود، که احیاناً اگر خواننده محترم به دیده تردید به جلال آل احمد نگاه می‌کند و او را از چارچوب ارزش‌های انقلاب اسلامی جدا می‌داند، این نگرش تغییر و اصلاح شود: «وجود چنین کسی برای یک ملّت که به سوی انقلابی تمام‌عیار پیش می‌رود، نعمت بزرگی است و آل‌احمد به راستی نعمت بزرگی بود. حداقل، یک نسل را او آگاهی داده است و این برای یک انقلاب، کم نیست.» در اهمیت کار او همین بس که معلم و ایدئولوگ انقلاب اسلامی «علی شریعتی» حرکت و کاری که جلال آغاز کرده بود را پی گرفت و ثمره اش آن شد که خیل کثیری از جوانان را با چهره فعال و پویای تشیع آشنا کرد.

از مارکسیست توده‌ای تا شیعه‌گرایی سنت‌محور
علی میرسپاسی می‌نویسد: «جلال آل احمد نماینده روشنفکران ایرانی است که در بخش نخست عمر خود شورمندانه از جهان گرایی بنیادین (آن هم از نوع مارکسیستی‌اش) دفاع می‌کنند و آن را راه ‌حل مصیبت‌های کشور می‌دانند و سپس این مدرنیته جهان‌شمول را کنار می‌گذارند و به راه حل‌های بومی و اصیل معتقد می‌شوند. آل احمد نویسنده داستان‌های کوتاه، رمان نویس، مقاله‌نویس، نقاد اجتماعی، مترجم ادبیات فرانسه و بالاخره یک فعال سیاسی است. آثار او کش‌مکشی را منعکس می‌کند که میان ایران شیعه و سنتی از یک سو، و برنامه‌های سکولار و مدرن کننده رژیم پهلوی از سوی دیگر وجود دارد.» جلال آل احمد چنین اعتقاد داشت که غرب زدگی فرهنگی و مدرنیزاسیون کشور، یکی از چالشی ترین مسائل حال حاضر و عامل بی‌هویتی جامعه و کمرنگ شدن اصالت تاریخی آن است.
جلال بی‌راه نگفته بود. «فرانسیس اگورمن» نویسنده فرانسوی قرن بیستم گفته بود: «میل مشتاقانه مدرنیته سرمایه ‌سالار رو به فراموشی است. مدرنیته می‌خواهد جهان به سوی چیزهای ناشناخته که قرار است بیایند کشیده شود. به سوی حجابی روی تاریخ‌ها، روایت‌های فرهنگی از گذشته، محصولات و دستاوردهایی که گذشتگان برای ما به جا گذاشته‌اند و هویت‌های شکل گرفته در طول زمان. در این محیط کاراکتر ایده آل کسی است که که هیچ هویت مشخصی نداشته باشد.»

راه تقویت ایران، اسلام سیاسی است
جلال آل احمد در همین راستا بود که بازگشت به اسلام شیعی را یکی از راه‌های تقویت هویت ملی قلمداد می‌کرد. البته باید همانطور که پیش از این اشاره شد تذکر داد که جلال از اسلامی دَم می‌زد که قرار است از خانه‌ها بیرون بیاید و برای حفظ اصالت‌های دینی و فرهنگی جامعه به پا خیزد، او برعکس پدر که اسلام مناسکی و سنتی را هدف قرارداده بود، از اسلام پویا و فعال دفاع می‌کرد. او حتی در سفرنامه حجّ خود به نام «خسی در میقات»، شاید بشود گفت از اولین کسانی در آن دوران بود که بر خلاف خیلی از افراد حتی معمّمین صاحب نام؛ با چشم‌انداز اجتماعی و در قالب وحدت اسلامی به حج می‌نگریست. او حجّ را نه فقط فرصتی برای ادا کردن یک فریضه دینی بلکه زمانی برای تبلور وحدت مسلمین می‌دانست.

اهمیت کتاب غرب‌زدگی در کجاست؟
جلال آل احمد در کتاب مشهور و نام‌آشنایِ «غرب زدگی» یکی از مهم‌ترین دیدگاه‌های خود را بیان می‌کند و آن این است که ارزش‌های مارکسیسم، ناسیونالیسم و حتی اگزیستانسیالیسم در مقایسه با قدرت فرهنگی و اصیل اسلام شیعی ضعیف و لرزان است.
مهران کامروا درمورد طرح کلی کتاب غرب زدگی می‌نویسد:« آل احمد در غرب زدگی این ادعا را مطرح می‌کند که جامعه ایرانی در دو حوزه تحت سلطه غرب است؛ در حوزه توسعه صنعتی و تکنولوژیک و در حوزه فرهنگ. او بر این باور بود گرچه مدرنیزاسیون فی‌نفسه غایتی، پذیرفتنی است، [اما] تحمیل آن به وسیله کمپانی‌های غربی بر ایران باعث غرب زدگی کشور شده است… او فرد غرب زده را فردی نسبتاً تحصیل ‌کرده، اسماً مذهبی، بی‌توجه به نیازهای جامعه خود و در عوض علاقه مند به مسائل اروپا و آمریکا توصیف می‌کند.»
کتاب غرب زدگی هرچند از لحاظ ماهوی شاید اشکالات فراوانی داشته باشد و تضاد‌ها و پارادوکس‌هایی را بتوان در آن یافت، اما خیلی زود بین مردم از عوام گرفته تا خواص رواج پیدا کرد. کتاب غرب‌زدگی از آن جهت که به موضوع جدید و تازه‌ای آن هم توسط یک نویسنده بومی می‌پرداخت برای بسیاری از افراد جامعه تازگی و جذابیت دارد.
سیاسی کردن اسلام و به چرخه درآوردن مؤلفه‌های دینی در سطح گسترده ابعاد نظری و عملی جامعه و سیاست برای این خاطر بود که بتوان مدرنیته را با اسلام و فرهنگ ایرانی مطابقت داد. در این دید، مسلمین ایرانی خود صاحب طرح و مسأله می‌شوند و دربرخورد با بُمباردِمان ارزشی غرب مقهور و مهجور نیستند بلکه باب گفت‌و‌گو و ارائه نظر برای ایرانیان مفتوح است.


کد مطلب: 123859

آدرس مطلب: https://www.siasatrooz.ir/vdcftmdy1w6d0ca.igiw.html

سیاست روز
  https://www.siasatrooz.ir