میزان آمادگی برای مدیریت بحران در کشور...
به اندازه کافی وجود دارد.
پیشرفت داشته اما با مطلوب فاصله دارد.
در حد صفر است و عقب گرد هم داشته است.
 
داخلی سیاست گزارش
تاریخ انتشار : چهارشنبه ۲۹ آبان ۱۳۹۸ ساعت ۲۲:۰۸
 
 
سیاست روز مقالات حوزه قانون و قانونگذاری را معرفی، نقد و بررسی (3) می‌کند:
قانون‏مداری در سیره نبوی
قانون‏مداری در سیره نبوی
 
اشاره: مقاله «قانون‏مداری در سیره نبوی» تالیف آقای محمدموسی نوری است که در شماره ۸۶ ماهنامه علمی ترویجی معرفت منتشر شده است. صاحب امتیاز این نشریه موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره) و مدیر مسئول آن آقای سید احمد رهنمایی است. این نوشتار به معرفی، نقد و بررسی مقاله «قانون‏مداری در سیره نبوی» می پردازد که هم اکنون از نظر خوانندگان گرامی می گذرد:

۱ نگارنده در مقدمه مقاله اشاره کوتاهی به قانون و قانونگذاری در زندگی بشر نموده است و سپس مفاهیم و كلیات بحث را در چهار بخش ارائه نموده است:
- قانون و قانون‏مداری: قانون امری است كلی كه بر همه جزئیات منطبق می‏گردد و احكام جزئیات از آن شناخته می‏شوند. این واژه به معنای قاعده، رسم و دستور نیز آمده است. مقصود از قانون‏مداری حفظ و اجرای قوانین به طور عادلانه در جامعه و رعایت حقوق همه افراد می‏باشد. بنابراین، جامعه‏ای قانون‏مدار و قانونگرا محسوب می‏شود كه قوانین در آن كاملا رعایت شوند و همه آحاد جامعه در برابر قانون مساوی و رهبران آن قانون‏پذیرترین افراد در جامعه باشند. قانون‏مداری در سیره پیامبر(ص) نیز بدین معناست كه آن حضرت قوانین الهی را، كه خودآورنده آن از جانب خداوند می‏باشد، عادلانه اجرا نموده، حقوق همگان را در سایه حاكمیت قانون الهی رعایت كرده و خود قانونمندترین انسان‏ها بوده است.
- ضرورت قانون برای جامعه: زندگی انسان یك زندگی اجتماعی است. لازمه زندگی اجتماعی تزاحمات و برخوردها بین منافع افراد جامعه است؛ زیرا كسانی در جامعه هستند كه می‏خواهند از دستاوردهای همكاری اجتماعی بیشتر بهره ببرند، از مواهب طبیعی به طور نامحدود استفاده نمایند و یا شیوه برخوردشان با دیگران را به گونه‏ای می‏خواهند كه مطابق میلشان باشد، و این مطلوب دیگران نیست. پس بناچار، كشمكش‏هایی در صحنه اجتماع رخ می‏دهند. برای از بین بردن این تزاحمات و یا كم كردن آن‏ها به مرزها و قانون‏هایی نیازمندیم تا حدود بهره‏برداری انسان‏ها را مشخص نمایند؛ زیرا اگر حدود و مرزهایی برای بهره‏برداری افراد وجود نداشته باشند و یا انسان‏ها آن‏ها را رعایت نكنند، هدف از زندگی اجتماعی، كه برخورداری هر چه بیشتر از مواهب طبیعی در جهت تكامل مادی و معنوی انسان است، تحقق نخواهد یافت. پس وجود قانون برای جامعه ضرورت دارد تا افراد یك جامعه‏با رعایت آن، از زندگی بهره‏های مادی و معنوی ببرند.
- نقش و جایگاه قانون: قانون پیوند دهنده لایه‏های گوناگون جامعه است، از این‏رو، نقش و جایگاه مهمی در جامعه دارد. كاركرد اصلی قانون تنظیم رفتار اعضای یك جامعه است كه به طور طبیعی، دچار تعارضند. نقش قانون صحیح و مبتنی بر اصول انسانی، تعیین حد و مرزها، از بین بردن زمینه‏های اختلاف، دفع تجاوز متجاوزان، داوری میان انسان‏ها، نشان دادن راه تعالی و كمال، ایجاد نظم، برقراری عدالت و فراهم نمودن زمینه‏های تكامل انسان است. بنابراین، علاوه بر نظم بخشیدن به زندگی فردی و اجتماعی انسان‏ها و امكان‏پذیر ساختن اصلاحات اجتماعی، یكی از اهداف بسیار مهم قانون صحیح و مبتنی بر اصول انسانی این است كه جهت تكامل حركت انسانی و مسیر تحولات اجتماعی را مشخص می‏سازد. تأمین این منظور با قوانین عادی و بشری امكان‏پذیر نیست و تنها به وسیله قانون آسمانی و الهی امكان‏پذیر است، كه نمونه اتم و اكمل آن، قوانین حیات‏بخش اسلام است كه از سوی خداوند به وسیله رسول گرامی(ص) به بشر عر ضه شده است.
۲ در ادامه به ارائه روایاتی با عنوان منزلت قانون در كلام پیامبر(ص) می پردازد: رسول گرامی كه خود نقش ابلاغ و اجرای قوانین حیات‏بخش اسلام را به عهده داشت، جایگاه و منزلت بالایی برای آن قایل بود. آن حضرت اجرای قوانین جزایی و كیفری اسلام (حدود) را بر متجاوزان به حریم قانون، بهتر از عبادت شصت سال و نیز برتر از بارش چهل شب باران بر زمین می‏دانست. آن حضرت از شفاعت كردن در برداشتن حدود الهی (قوانین جزایی و كیفری اسلام) به شدت نهی می‏كرد و این كار را موجب عذاب و عقاب خداوند در جهان آخرت می‏دانست. از این احادیث و احادیث دیگر، جایگاه و منزلت بالای قانون در نگاه پیامبر به خوبی روشن می‏شود.
۳ سپس به بررسی تاریخی جایگاه قانون در سیره نبوی و ذکر شواهدی در این زمینه می پرداز: بی‏تردید، یكی از مهم‏ترین عوامل موفقیت پیامبر در گسترش فرهنگ و تمدن اسلامی قانون‏پذیری ایشان و از محوری‏ترین اصول در سیره ایشان نیز تعبد به قوانین الهی بود. پاس‏داری از حریم قانون و مجازات متجاوزان به حریم قانون با رعایت عدل و انصاف و حق محوری جایگاه مهمی در دین اسلام دارد. رسول گرامی نیز توجه و عنایت خاصی نسبت به این امر داشتند. قانون جایگاه بسیار بالایی در سیره آن حضرت داشت، به گونه‏ای كه در برابر هر نوع بدرفتاری كه به شخص ایشان می‏شد، نهایت گذشت و اغماض را به خرج می‏دادند، اما در مورد كسانی كه به حریم قانون تجاوز می‏كردند، مطلقا گذشت و اغماض نمی‏كردند و نسبت به مجازات قانون‏شكنان و اجرای قانون در مورد آنان لحظه‏ای درنگ نمی‏كردند و بدون مسامحه، اما با رعایت عدل و انصاف قانون الهی را اجرا می‏كردند؛ چرا كه قانون حافظ امنیت و كیان جامعه است و نمی‏توان آن را بازیچه این و آن قرار داد و جامعه را فدای فرد نمود. به مواردی ‏از اقدامات‏ آن ‏حضرت در این ‏زمینه، كه نشان‏دهنده جایگاه رفیع قانون در سیره آن حضرت است، اشاره می‏شود:
- جلوگیری از سوء استفاده وابستگان و اطرافیان: وقتی كسی در رأس امور قرار می‏گیرد، اگرچه خود درست‏كار باشد و اهل سوء استفاده نباشد، اما خواه و ناخواه اطرافیان و وابستگانی دارد كه ممكن است درصدد سوء استفاده از قدرت و مقام وی برآیند و برخلاف مصالح عمومی، خواهان امتیازات بیشتری نسبت به دیگران گردند و درخواست امكانات زیادتری بنمایند. ممكن است این اطرافیان و وابستگان از وی انتظاراتی داشته باشند كه تن دادن به آن‏ها به منزله زیر پا نهادن احكام، قوانین و حدود الهی و نیز منافع عمومی باشد. لازم است شخصی كه در رأس كاری قرار می‏گیرد، از همان ابتدای كار، با این‏گونه انتظارات نابجا و امتیازطلبی‏های خلاف قانون و مصالح عمومی مردم مبارزه كند و در دادن امتیازها به افراد، قانون را ملاك و معیار قرار دهد، نه خویشاوندی را.
رسول گرامی نیز در طول دوران رسالت خود، جلوی سوء استفاده‏های اطرافیان و وابستگان را گرفتند و به احدی از آنان اجازه ندادند كه به خاطر خویشاوندی و نزدیكی به ایشان، برخلاف حق و قانون از امتیازی در جامعه برخوردار شود.
- تساوی انسان‏ها در برابر قانون: مسئله تساوی انسان‏ها در اسلام به دو موضوع اساسی برمی‏گردد:
پیش از ظهور اسلام در شبه جزیره عربستان، بر اساس سنت‏های موهوم قبیلگی، داشتن ثروت، شخصیت قبیلگی، نژاد، رنگ و مانند آن مایه برتری انسانی بر انسان دیگر شناخته می‏شد و دارندگان این‏گونه امتیازات بدان‏ها تفاخر می‏كردند. اما با ظهور اسلام، بر این‏گونه امتیازات خط بطلان كشیده شد و قرآن كریم با اینكه تفاوت انسان‏ها را از لحاظ سازمان خلقت، چه از نظر مظاهر مادی و چه از نظر لیاقت و استعداد، پذیرفته، اما این امر را ملاك برتری ندانسته و همه انسان‏ها را از لحاظ حقوق و تكالیف برابر اعلام نموده است. از آن‏رو كه همه انسان‏ها درك و احساس و نیازها و آرزوها و دردهای یكسان دارند، پس نباید بین انسان‏ها فرقی قایل شد؛ زیرا تفاوت‏های اجتماعی و اقتصادی موجب برتری افراد نسبت به یكدیگر نمی‏شوند. گروه را مافوق قانون قرار دادن و گروهی را زیر آن نهادن، چیزی است كه برای قانون وضع آشفته‏ای به وجود می‏آورد و از اهمیت و عظمت آن می‏كاهد و هدف از قانون، كه تنظیم روابط افراد و اصلاح امور جامعه است، بكلی منتفی می‏شود. موقعیت و هیبت قانون وقتی حفظ می‏شود كه قانون از طرف همه افراد جامعه، مورد احترام باشد و كسی خود را مافوق آن نداند. تساوی انسان‏ها در برابر قانون به قدری حایز اهمیت است كه قرآن كریم اطاعت و تسلیم در برابر قانون را از شرایط تحقق ایمان و صدق ادعای مدعیان آن برشمرده است. - تساوی انسان‏ها در برابر قانون در سیره پیامبر: مسئله تساوی انسان‏ها، هم در سخنان پیامبر و هم در سیره عملی آن حضرت تجلی یافته است. آن حضرت در خطبه‏ای كه پس از فتح مكه ایراد نمودند فرمودند ای مردم! آگاه باشید كه پروردگارتان یكی است و پدرتان یكی است. بدانید كه نه عرب بر عجم و نه عجم بر عرب، و نه سیاه بر سفید و نه سفید بر سیاه برتری دارد، مگر به تقوا. آیا پیام را رساندم؟ حاضران به غایبان برسانند. آن حضرت همه انسان‏ها را، اعم از مخالف و موافق، در برابر قانون مساوی می‏دانست. رسول گرامی تساوی انسان‏ها در برابر قانون را در عمل نیز به اثبات رساندند. آن حضرت در اجرای قوانین حقوقی و جزایی اسلام به هیچ‏كس اجازه نمی‏دادند خودرا فراتر از قانون بداند. ایشان این قوانین را درباره همه، حتی خودش به طور مساوی، اجرا می‏كرد - رعایت عدالت در اجرای قانون: در نظام حقوقی اسلام، عدالت پایه و اساس را تشكیل می‏دهد و همه قوانین و مقررات، به ویژه قوانین كیفری، در جهت تحقق عدالت تشریع شده‏اند. از این‏رو، در اجرای قانون، به ویژه قوانین كیفری، رعایت عدالت جایگاه ویژه‏ای دارد. در قرآن كریم و روایات و سیره عملی رسول گرامی نیز برپایی عدالت از جایگاه و منزلت بالایی برخوردار است. در دین اسلام، اجرای عدالت در جامعه، به شدت مورد تأكید قرار گرفته است. از این‏رو، اسلام همه افراد جامعه را در برابر قانون برابر می‏داند و هیچ‏گونه تبعیضی را در اجرای قانون بر افراد روا نمی‏شمارد و هرگونه تبعیض در اجرای قانون را به هر دلیل و عنوانی كه باشد، موجب سقوط و هلاكت جامعه می‏داند.
- رعایت انصاف در اجرای قانون: در برپاداشتن حق و اجرای قانون رعایت انصاف یك امر بسیار ضروری است كه بدون آن حق به ذی‏حق نخواهد رسید و قانون الهی آن‏گونه كه لازم است، اجرا نخواهد شد. در سیره عملی پیامبر، و نمونه‏های فراوان دیگری در كتب تاریخ و سیره آمده است كه رفتار منصفانه آن حضرت را در اجرای قانون الهی به خوبی می‏توان به دست آورد و به همین دلیل بود كه آن حضرت بر قلب‏های مردم حكومت داشت. 

نقد و بررسی مقاله
ضمن عرض احترام به نگارنده، تذکر چند نکته پیرامون این مقاله ضروری به نظر می رسد:
- وجود مشکلات متعدد مانند گرانی، بیکاری، فقر، طلاق، اعتیاد، حاشیه نشینی، مسکن، افزایش سن ازدواج، تجمل گرایی، مهاجرت مغزها، واردات بی رویه، قاچاق کالا، خشکسالی، ترافیک، آلودگی های محیط زیست، مصرف گرایی، رشوه، مدرک گرایی، بوروکراسی، پارتی بازی، فساد اداری، آسیب های اجتماعی و... در زندگی مردم چیست؟ چرا که پیرامون هر یک از مشکلات یاد شده، ده ها و شاید صدها قانون ریز و درشت وجود دارد که از سوی قانونگذاری سنتی به سبک ایرانی تصویب است.
- بحث و بررسی پیرامون اهمیت الگو قراردادن پیامبر اسلام (ص) در اداره امور جامعه اسلامی بر کسی پوشیده نیست. لکن پرسش این است نسبت قانونگذاری و اجرای قانون در ایران اسلامی با قانون و قانونگرایی در سنت و سیره نبوی چیست؟ آیا قانون و قانونگذاری رایج در ایران اسلامی مبتنی بر سنت یا سیره نبوی به عنوان سایه حاکمیت قانون الهی یا برگرفته از آن است؟
- اگر پاسخ به پرسش های بالا مثبت است پرسش این است که وجود این دست مشکلات در زندگی مردم به هیچ عنوان با سیره و سنت نبوی سازگاری ندارد.
- اگر پاسخ به پرسش های بالا منفی است پرسش این است که چگونه ممکن است پس از چهار دهه قانونگذاری هنوز توانایی قانونگذاری دو اجرای قانون بر اساس سنت و سیره نبوی در قانونگذاری و مدیریت اجرایی کشور وجود ندارد؟
- بر اساس آنچه نگارنده در مقاله آورده است: نظم بخشیدن به زندگی فردی و اجتماعی انسان‏ها و امكان‏پذیر ساختن اصلاحات اجتماعی، یكی از اهداف بسیار مهم قانون صحیح و مبتنی بر اصول انسانی این است كه جهت تكامل حركت انسانی و مسیر تحولات اجتماعی را مشخص می‏سازد. تأمین این منظور با قوانین عادی و بشری امكان‏پذیر نیست و تنها به وسیله قانون آسمانی و الهی امكان‏پذیر است كه نمونه اتم و اكمل آن، قوانین حیات‏بخش اسلام است كه از سوی خداوند به وسیله رسول گرامی(ص) به بشر عر ضه شده است. پرسش این است که چگونه و با چه روشی می توان از این قوانین برای حل مشکلات زندگی مردم استفاده کرد؟
- مولف در بخشی دیگر از مقاله اینگونه آورده است: رسول گرامی نیز در طول دوران رسالت خود، جلوی سوء استفاده‏های اطرافیان و وابستگان را گرفتند و به احدی از آنان اجازه ندادند كه به خاطر خویشاوندی و نزدیكی به ایشان، بر خلاف حق و قانون از امتیازی در جامعه برخوردار شود. چگونه و با چه روشی می توان از سیره و سنت نبوی در جلوگیری از فسادهای اقتصادی ناشی از رانت خواری ها، ژن های خوب، آقازاده ها و ویژه خواری ها استفاده کرد؟
- مولف در قسمتی از مقاله اینگونه آورده است: در قرآن كریم و روایات و سیره عملی رسول گرامی نیز برپایی عدالت از جایگاه و منزلت بالایی برخوردار است. در دین اسلام، اجرای عدالت در جامعه، به شدت مورد تأكید قرار گرفته است. پرسش این است که آیا وجود مشکلات متعدد در زندگی مردم، نشانه بارز بی عدالتی در مقیاس اجتماعی نیست؟ چگونه می توان عدالت مورد نظر قرآن كریم و روایات و سیره عملی رسول گرامی را برای حل مشکلات زندگی مردم بکار گرفت؟
- نگارنده در فرازی از مقاله اینطور آورده است: در كتب تاریخ و سیره آمده است كه رفتار منصفانه آن حضرت را در اجرای قانون الهی به خوبی می‏توان به دست آورد و به همین دلیل بود كه آن حضرت بر قلب‏های مردم حكومت داشت. پرسش این است آیا وجود مشکلات روزافزون در زندگی مردم بر رفتاری منصفانه است؟
- نگارنده در بخشی از مقاله اینگونه آورده است: در نگاه پیامبر(ص)، حق همانند یك اصل بود كه همگان باید آن را در اجرای قانون رعایت نمایند. از این‏رو، به احدی اجازه نمی‏دادند قانون را زیر پا بگذارد. اصولا با توجه به حق بودن احكام شریعت و نیز حقانیت احكام عقلی محض، قانونی را كه پیامبر در جامعه به اجرا می‏گذاشتند عین حق بود. بنابراین، اجرای احكام شریعت و نیز احكام عقلی محض توسط پیامبر چیزی جز اجرای حق در جامعه نبود. پرسش این است حق و قانون وجود مشکلات متعدد در زندگی مردم را تایید نمی کند مگر اینکه بپذیریم که قوانین توانیی برپایی حق در جامعه را ندارند. باید کاملا مراقب بود که وجود مشکلات متعدد در زندگی مردم با فرض منطبق بودن و عدم مغایرت آنها با قانون اساسی و شرع مقدس و سیره نبوی می تواند شائبه ناکارآمدی دین و قانون را در اداره امور جامعه به عنوان یک خرده فرهنگ مخرب و مزاحم مطرح سازد.
- سیاست روز برای تداوم بحث قانون‏مداری در سیره نبوی توسط آقای محمدموسی نوری و موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره) و ماهنامه علمی ترویجی معرفت اعلام آمادگی می‌کند. 

نویسنده: دکتر محمدرضا ناری ابیانه

کد مطلب: 111684
 
Share/Save/Bookmark